Hoe protestants zijn de kerken van architect Duintjer?

Architect prof. Marius F. Duintjer (Veendam 22 december 1908 – Amsterdam 2 mei 1983) is vooral bekend door zijn ontwerpen voor grote bankgebouwen uit de jaren ’60 in Amsterdam, zoals De Nederlandse Bank op het Frederiksplein. Hij is evenzeer bekend door zijn bijdrage aan de protestantse kerkbouw in de naoorlogse jaren. Voor de Nederlandse Hervormde Kerk ontwierp hij een aantal zeer opmerkelijke kerken die er sculpturaal en expressief, doch tegelijk modernistisch en functionalistisch uitzien.

Zijn bekendste kerk is de Opstandingskerk in Amsterdam-Bos en Lommer, tot stand gekomen in 1956. De kerk is door de vormgeving van de toren vooral bekend onder de naam “De Kolenkit”. Zelfs de aanpalende buurt heeft hierdoor dezelfde naam gekregen.

Zoals gezegd, was deze kerk in gebruik als Nederlands Hervormde kerk, maar sinds een aantal jaren huist hier een pinkstergemeente. Van buiten is de kerk opvallend door de toren en de ligging aan de westelijke ringweg en staat symbool voor de naoorlogse groei en expansie van de Nederlandse Hervormde gemeente naar Amsterdam-Nieuw West. Het interieur is ogenschijnlijk verrassend door de mystieke en heldere, indirecte lichtinval via een wand van verticaal geplaatste lamellen. Het kruis naast de kansel lijkt letterlijk tot in het oneindige te zweven. 

Een al even opvallende kerk van zijn hand is de Kruiskerk in Amstelveen, tot stand gekomen in 1953. Alleen al de stedenbouwkundige situering, ruim en symmetrisch in een parkachtige omgeving, maakt dit naoorlogse protestantse kerkgebouw buitengewoon interessant en roept bij menigeen verwondering op.

De ingang wordt gemarkeerd door een torenvormig bouwvolume dat zowel aan een romaans westwerk als aan de gevel van een gotische kathedraal herinnert. De muur heeft een zigzag-vormige omtreklijn en wordt doorbroken door ontelbare kleine raampjes. Die raampjes zorgen binnen voor een feeërieke lichtinval. Wie goed kijkt, ontdekt op de stalen kolommen bijbelse en symbolische voorstellingen, niet al te nadrukkelijk aanwezig, waardoor de aandacht nauw op de kansel gericht blijft.

In het boek Nederlandse kerkbouw op een keerpunt, uitgegeven omstreeks 1960, schrijft mr. A.J.J. van Rooy het volgende over het werk van Duintjer: “Een geheel eigen plaats in de protestantse kerkbouw nemen de geesteskinderen van prof. M. Duintjer in. Zowel de Amstelveense Kruiskerk als de Opstandingskerk in Amsterdam onttrekken zich aan de functionalistische, al te programmatische tendensen, die wij helaas bij te veel kerken uit het protestantse milieu moeten opmerken (…) Misschien is het typerend voor de vaderlandse gehechtheid aan de gotische sfeer en een zekere aarzeling bij de protestanten om aansluiting te zoeken bij de grote monumenten uit het eigen bouwkundige verleden, dat Duintjers greep naar een sacrale architectuur op een gotiserende bouwwijze uitliep (…) De gerichtheid van het interieur lijkt (…) meer naar de hemel dan naar de vergadering der christengemeente te verwijzen”. 

Bovengenoemd citaat geeft wel duidelijk aan dat Duintjer zich in de protestantse kerkbouw onderscheidde van veel van zijn tijdgenoten. De kerken van zijn hand in Amstelveen en Amsterdam zijn niet alleen liturgisch functioneel, maar hebben ook een sacraal aandoende atmosfeer. Ze hebben daarnaast een grootsheid en monumentaliteit die veel naoorlogse, protestantse kerken missen. We herkennen daardoor wellicht niet direct de protestantse signatuur. Maar de fijnproever herkent wel degelijk een protestants liturgisch concept.

Duintjer heeft op een slimme wijze ruimten voor kerkenraad en catechese verwerkt in aanbouwen die een architectonische compositie met de rest van het gebouw vormen en de monumentaliteit versterken. Binnen blijft, ondanks het transcendente effect van het licht, juist de aandacht op de kansel gericht. In hun compositie zijn de kerken van Duintjer sculpturaal, monumentaal en expressief, hun liturgische en functionele eenheid maakt deze gebouwen wel degelijk protestants. Saillant detail is dat deze kerken als opmerkelijke en ongewone protestantse kerkgebouwen tot de eerste naoorlogse gebedshuizen behoren, die als rijksmonument zijn aangewezen.



Reacties
Schrijf als eerste een reactie!
(Log in om te kunnen reageren)
Log in met uw gegevens
Uw emailadres
Uw wachtwoord
Nog geen account?
Klik dan hier om te registreren.