De waaiervormige preekkerken in de geest van Kuyper

De gereformeerde kerkbouw tussen 1900 en 1940 was in liturgisch opzicht schatplichtig aan de theologische opvattingen van één man: Abraham Kuyper. Dat leidde tot een vernieuwende ruimtewerking in de vorm van een amfitheater met balkon.

Door Herman Wesselink

Kuyper schreef in 1901 voor het tijdschrift De Heraut een reeks artikelen die hij in 1911 bundelde in één werk met de titel Onze Eeredienst. Daarin zette hij zijn richtlijnen voor de gereformeerde liturgie, kerkbouw en kunst uiteen. Hij had onder meer de opvatting dat kerkgebouwen het karakter van een vergaderplaats moesten hebben en niet dat van een heiligdom.

Verder moest het gebouw volgens Kuyper aan twee eisen voldoen, die beide betrekking hadden op de vergadering. De eerste eis was constructief en de tweede was esthetisch. Over de esthetiek schreef hij het volgende: “Niet het gebouw moet bidden, maar de Gemeente die er samenkomt.” Hij koos daarom voor een ingetogen stijl die aansloot bij het doel en gebruik voor de gereformeerde eredienst.

Bankenplan
Een architect die de eisen van Kuyper consequent navolgde, was Berend Boeijinga (1886-1969). Zijn kerkontwerpen getuigden van een grote vindingrijkheid. Dat blijkt onder andere uit een niet-uitgevoerd prijsvraagontwerp voor een kerk in Amsterdam-Zuid. Het  kerkontwerp bevatte een concentrisch bankenplan dat aan de richtlijnen van Kuyper tegemoetkwam. Dit vertaalde Boeijinga in drie verschillende beuken die elkaar in een scherpe hoek in het liturgisch centrum sneden.

Een paar jaar later paste Boeijinga versoberde versies van het niet-uitgevoerde ontwerp toe bij zijn ontwerpen voor de Koningkerk in Haarlem (1927; door brand verwoest 2003) en bij de Waalkerk in Amsterdam (1935; gesloopt 1989). Misschien wel zijn thans best bewaarde kerk, waarin duidelijk de liturgische opvattingen van Kuyper te zien zijn, is de Ontmoetingskerk in Bergen op Zoom (1928), verwant aan de Haarlemse kerk maar met iets bescheidener afmetingen. Deze kerk en de meeste andere kerken van Boeijinga uit de jaren 1920 tonen de Amsterdamse schoolstijl. In deze kerk ontbreken echter balkons.

Functionalisme
Een meer zakelijke en functionalistische vertaling van Kuypers visie op het gereformeerde kerkgebouw was te zien bij de Rotterdamse architect Abraham van der Kraan (1892-1947). Zijn oeuvre was minder omvangrijk dan dat van Boeijinga, maar omvatte wel een verrassende omwenteling in de jaren 1930, naar een strak functionalisme. Zijn mogelijk belangrijkste kerk was de Zuiderkerk aan de Lammenschansweg in Leiden uit 1938.

 De architectuur van deze kerk greep direct terug op het functionalisme of het Nieuwe Bouwen, wat resulteerde in een verrassend modern en voor de protestantse kerkbouw revolutionair ontwerp. De kerkzaal had precies de vorm van een kwart van een cirkel en het bankenplan was, conform de richtlijnen van Kuyper, gegroepeerd in één ongedeelde ruimte. Mogelijk werd dit kerkontwerp – evenals de waaiervormige kerken van Boeijinga – beïnvloed door de vergaderzaal van de Theosofische Vereniging (1925, L.C. van der Vlugt) in Amsterdam, waarin we eveneens de invloed van het Nieuwe Bouwen zien. Helaas is deze kerk, een hoogtepunt in de gereformeerde kerkbouw van het interbellum, door brand verwoest en vervolgens gesloopt in 1984.

Balkons
Uit dit alles blijkt dat de waaiervormige gereformeerde kerkgebouwen volgens een sterk geïdealiseerd concept gebouwd waren, maar in de loop der decennia hun doelmatigheid verloren. Dat bleek na de oorlog al, toen aan nieuwe kerkgebouwen andere eisen werden gesteld. De waaiervormige balkons voldeden in toenemende mate niet meer in liturgisch opzicht en werden bovendien overbodig doordat de gemeente in zijn geheel op de begane grond kon zitten.
Dat neemt niet weg dat de kerken die volgens Kuypers ideaal gebouwd werden nu een belangrijk tijdsdocument zijn geworden. In de weinige nog intacte kerken kunnen de balkons die op zondag leeg blijven voor andere doelen worden ingericht. Bijvoorbeeld als ruimte om de idealen van de grote Kuyper ten toon te stellen. Uiteraard ook vertaald in een hedendaagse perceptie.

Herman Wesselink is als architectuurhistoricus en onderzoeker verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam

Reacties
10 juni, 2016 - 15:47 - WJ Dunsbergen
Interessant! Architect Abraham van der Kraan heeft niet alleen kerken ontworpen, maar ook paviljoens en een school bij de (vanouds gereformeerde) zorginstelling 's Heeren Loo in Ermelo. Momenteel inventariseer ik bouwtekeningen en schetsen (van oa A. van der Kraan) tbv het historisch archief.
Schrijf als eerste een reactie!
(Log in om te kunnen reageren)
Log in met uw gegevens
Uw emailadres
Uw wachtwoord
Nog geen account?
Klik dan hier om te registreren.