Twee eigenzinnige kerkgebouwen van een Amerikaans genootschap

De in de Amerikaanse stad Boston opgerichte First Church of Christ Scientist had in de eerste decennia van de twintigste eeuw haar Nederlandse aanhang vooral in Amsterdam en Den Haag, en een paar kleinere steden.


Door Herman Wesselink

Dit kerkgenootschap werd gesticht door M. Baker Eddy (1821-1910) en had als uitgangspunt dat zij de ware boodschap van Christus opnieuw had ontdekt. Hun overtuiging rustte zowel op de bijbel als op het boek Science and Health with Key to the Scriptures, dat Eddy in 1875 schreef. Het herstel van het verloren element genezing van de schepper was het doel van deze kerk. 
Het meest opvallende liturgische aspect van de Christian Sciencekerk is het spreekgestoelte in de kerk dat niet voor een gewone preek is bedoeld, maar twee lezenaars bevat, elk voor een lezing uit Science and Health.
Tijdens de interbellumperiode bouwde dit genootschap haar enige twee volwaardige kerkgebouwen in Nederland: in Den Haag en Amsterdam. De kerk te Den Haag (1927) geldt als de meest representatieve. Dit is bovendien de enige kerk in Nederland die naar een ontwerp van de befaamde architect H.P. Berlage (1856-1934) werd uitgevoerd.

Industrieel
Opvallend in dit kerkgebouw is de uitgesproken sobere architectuur en efficiënte indeling die door het functionalisme lijken te zijn beïnvloed. Het waaiervormige bankenplan, deels op een balkon, is in functioneel en ruimtelijk opzicht vergelijkbaar met dergelijke bankenplannen in gereformeerde kerkgebouwen uit dezelfde periode. De soberheid en de functionaliteit werden door architect Berlage, in samenwerking met zijn medewerker en stijl-ontwerper P. Zwart (1885-1977), bewust nagestreefd. Het ontwerp en de aankleding doen hier en daar conform de leer van Christian Science industrieel aan. Dit kerkgebouw oogstte bij de ingebruikname veel bewondering in binnen- en buitenlandse architectuurkringen, alsmede in protestantse kerkelijke kringen.
De andere kerk van dit genootschap staat aan de Wagnerstraat in Amsterdam-Zuid, dateert uit 1937 en werd ontworpen door G. Friedhoff (1892-1970). Voor dit kerkgebouw werd een ruim bouwkavel ter beschikking gesteld, aan een voorplein, ten midden van een gelijktijdig opgetrokken wijk met ruime eengezinswoningen. Het exterieur werd door Friedhoff in traditionalistische vormen uitgevoerd en heeft een ogenschijnlijk basilicale opbouw, omdat het middenschip boven de lage “zijgangen” uitrijst. Inwendig is er sprake van een zeer sobere en functionele zaalkerk. Opvallend is hier het bankenplan dat een licht gebogen vorm heeft, waardoor de kerkganger nog beter bij de voorganger wordt betrokken.

Eigenzinnig
Deze twee kerken van het Amerikaanse genootschap hebben een eigenzinnige vormgeving en verschillen ook nog eens erg van elkaar. Ze weerspiegelen het eigenzinnige karakter van het genootschap. Aan de architectuur waren dan ook niet specifieke eisen verbonden, die men bij traditionele kerkgebouwen uit dezelfde tijd wel aantreft. Dit verklaart ook de keuze voor de architecten die niet de boeken in zijn gegaan als kerkenbouwers. De veruit belangrijkste eis was het genoemde spreekgestoelte en de zichtbaarheid daarop. Voor het overige hadden de ontwerpers alle vrijheid. In die zin was vooral de architectuur van de Haagse kerk voor kerkelijke begrippen buitengewoon modern voor de tijd, op dat moment nog door bijna geen andere Nederlandse kerkenbouwer geëvenaard. Dit laat zien dat de Nederlandse kerkbouw van begin twintigste eeuw ogenschijnlijk achterliep bij de internationale tendensen van die tijd.

Herman Wesselink is kunsthistoricus en onderzoeker aan de Vrije Universiteit Amsterdam

Reacties
Schrijf als eerste een reactie!
(Log in om te kunnen reageren)
Log in met uw gegevens
Uw emailadres
Uw wachtwoord
Nog geen account?
Klik dan hier om te registreren.