'Klokgelui kun je niet zomaar verbieden'

De Tilburgse pastoor Harm Schilder is de bekendste klokkenluider van Nederland. Dat zijn kerkklok iedere werkdag om kwart over zeven opriep tot de mis zorgde voor veel ophef en zelfs een slepende rechtszaak. Momenteel heeft de gemeente de klok het zwijgen opgelegd en over een paar maanden doet de rechter uitspraak. Columnist Herman Wesselink buigt zich over de kwestie.

Door Herman Wesselink

Het luiden van kerkklokken is het meest hoorbare kerkelijke ritueel in het publieke domein. Kerkklokken hebben door de eeuwen heen diverse functies gehad. De eerste en belangrijkste is het oproepen tot gebed. Christenen weten dat ze naar de kerk moeten gaan als zij de klokken horen. Maar in het verre verleden waren de klokken onmisbaar in het dagelijks leven.

Een van de meest opvallende functies die zij hadden, was het waarschuwen voor brand. Kerktorens in de stad fungeerden vaak tegelijk als brandtorens omdat er veel houten huizen waren en er dus overal brandgevaar op de loer lag. In geval van brand werd de zogenaamde brandklok geluid en wees een torenwacht met een vlag de richting van de brand aan. Het volk hielp met blussen. Dit bleef zo tot de opkomst van de brandweer rond 1800.

Ergernis
Tegenwoordig is het luiden van kerkklokken niet meer zo'n vanzelfsprekend ritueel als vroeger. Zo essentieel als het nog steeds voor gelovigen en omwonenden is, zo kan het ook bij velen tot overlast en ergernis leiden. De noodzaak van klokgelui is verdrongen door horloges en recentelijk de mobiele telefoon.

In Tilburg woedt al jaren een juridische strijd tussen pastoor Harm Schilder van de H. Margarita Mariakerk en omwonenden en de gemeente. Reden is dat hij elke doordeweekse ochtend om kwart over zeven de klok luidde voor aanvang van de vroegmis van half acht. Het geluid leidde tot klachten van omwonenden en deze stapten vervolgens naar de rechter. De pastoor luidde de klok inderdaad vroeg, maar hij had al maatregelen getroffen om de overlast te beperken door het geluid wat de dempen en minder lang te luiden. Toch bleef de strijd voortwoeden.

Angelus
Om twaalf uur 's middags en om zes uur 's avonds luidt in vele katholieke streken nog steeds het zogenoemde angelus: katholieken bidden dan even kort voordat ze gaan eten. Een heel normaal dagelijks ritueel, zou je denken. Als de klok luidt, ga je over tot gebed, weet je hoe laat het is, of er een huwelijk of een uitvaart plaatsvindt, of je gaat eten. Moeten we dit inperken of verbieden? Ik vind van niet. Ook niet 's ochtends vroeg. Klokgelui heeft een grote symbolische en morele waarde bij bijvoorbeeld herdenkingen.

Ik heb het luiden van kerkklokken nooit hinderlijk gevonden. Sterker nog: ik vind het heel erg mooi. Ik heb een tijdje in het Duitse Münster gestudeerd. Münster is een oude katholieke bisschopsstad met veel kerken waar je om de haverklap klokgelui hoort. In Duitsland wordt in het algemeen, meer dan bij ons, waarde gehecht aan oude tradities zoals klokgelui.

Geklaagd
Toch werd er ook in Münster geklaagd: studenten en bewoners zeiden dat het de stad is waar het altijd regent en waar de klokken altijd luiden. Ik logeerde bij een vriend die op een steenworp afstand woonde van twee kerken, een katholieke en een protestantse. Om zeven uur 's ochtend gingen beide klokken luiden. Ik kan mij geen aangenamer manier van ontwaken voorstellen dan deze.

Het luiden van klokken is een eeuwenoude traditie die bij onze cultuur hoort. Daarom kun je die niet zomaar aan banden leggen. De vrijheid van godsdienst(uitoefening), waartoe klokgelui behoort, is een van onze grondrechten. Oude tradities als klokgelui hebben een intrinsieke waarde die een veranderende tijdgeest kan doorstaan. Door de ontkerkelijking horen we veel minder kerkklokken dan vroeger. De oproep tot gebed is echter een ritueel dat net zo goed gehoord mag worden als het lawaai van verkeer en bouwwerkzaamheden op de vroege ochtend.

Herman Wesselink (1978) is architectuurhistoricus. Hij doet onderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor protestant.nu schrijft hij over actuele zaken betreffende kerkgebouwen en religieus erfgoed.

(9 juli 2010)

Reacties
Schrijf als eerste een reactie!
(Log in om te kunnen reageren)
Log in met uw gegevens
Uw emailadres
Uw wachtwoord
Nog geen account?
Klik dan hier om te registreren.