'Vergeet bij inrichting van kerken de geschiedenis niet'

Bij het betreden van een historisch kerkgebouw heeft men gauw de verwachting een sprong terug in de tijd te maken. De (liturgische) opstelling van altaren, preekstoelen, orgels, biechtstoelen, gebrandschilderde ramen, enzovoorts, vertelt iets over de wijze waarop de beleving van de christelijke religie heeft plaatsgevonden en nog steeds plaatsvindt.

Door Herman Wesselink

Maar de realiteit van de moderne geloofsbeleving is zodanig veranderd dat een dergelijke kerkinrichting, doordrenkt met sporen uit het verleden, vaak niet meer kan functioneren. Zo hebben veel middeleeuwse kerkgebouwen niet alleen tijdens de reformatie hun kunstschatten verloren, maar is er in de jaren zestig zodanig gemoderniseerd, dat we ons ter plaatse niet meer bewust zijn van de vroegere tradities van de gereformeerden. Te denken valt aan de positie van de oude elite in de geloofsgemeenschap, te herkennen aan herenbanken, of begrafenisrituelen in de kerk, waarvan oude zerken in de vloer nog getuigen.

Concilie
Dit geldt niet alleen voor protestantse kerkgebouwen. Ook in rooms-katholieke kerken hebben in de jaren zestig, aan de hand van de liturgische vernieuwingen bij het Tweede Vaticaans Concilie, radicale moderniseringen plaatsgevonden, die men soms karakteriseert als de tweede Beeldenstorm.

De belangrijkste elementen van die liturgische veranderingen waren de positie van de priester, vanaf toen met zijn gezicht naar de gelovigen toe en dichter bij de gelovigen, en de liturgie die voortaan, in plaats van in het Latijn, in de taal van het volk werd gevierd. Maar die liturgische wijzigingen hadden voor de historische beleving van het kerkinterieur vaak een negatief effect, omdat beelden en altaren werden verwijderd en muurschilderingen werden overgeschilderd.

Strijdig
Zowel bij de katholieken als bij de protestanten zien we een spanningsveld ontstaan bij de wijziging van de liturgische ruimte in een belangwekkend historisch kerkmonument. Twee belangen zijn strijdig met elkaar: enerzijds staat de parochie of gemeente in haar recht de kerkruimte zo te wijzigen, dat aan haar huidige gebruikswensen wordt voldaan. Anderzijds kan het kerkinterieur, op grond van zijn belangwekkende historie, vastgesteld in de Monumentenwet, niet of nauwelijks gewijzigd worden.

De tijd dringt zich nu aan en religieuze gemeenschappen staan op het punt een groot aantal kerken met inventaris van de hand te doen. Uiteraard staat de liturgie voorop, nu, en in de toekomst. Maar deze omvat voor veel mensen wel meer dan alleen het lezen en horen van tekst en muziek. Was de aankleding van een kerk in de middeleeuwen vaak een middel om het ongeletterde volk te voorzien van bijbelse kennis; vandaag zien we dat kerkelijke kunst ook een andere belangrijke taak heeft, namelijk het doen verheffen van de geest. Niet voor niets zocht paus Benedictus XVI twee weken geleden bij een speciale audiëntie in de Sixtijnse Kapel opnieuw de dialoog tussen kerk en kunst.

Ruimtebeleving
Waar heeft de huidige gelovige of andersdenkende bij de beleving van een kerkruimte behoefte aan? Een functionele, sober en eigentijds ingerichte, kerkzaal is voor veel geloofsgemeenschappen van groot belang. Anderzijds speelt een gaaf bewaard oud kerkinterieur met het oorspronkelijke meubilair een grote rol bij de spirituele beleving van grote groepen mensen, gelovig of niet. Dit zijn wel twee uitersten als het gaat om ruimtebeleving.

Het eerstgenoemde is liturgisch gezien functioneel, het tweede is vanuit onze huidige visie vaak historisch geworden. Tussen beide uitersten liggen mogelijkheden voor geschikte aanpassingen aan de wensen van nu en de (nabije) toekomst. Kerkgemeenschappen staan nu bij het omgaan met waardevol religieus erfgoed voor de uitdaging de dialoog tussen historische en religieuze beleving te vinden. Van het verleden kun je leren, de toekomst moet je uitvinden. Dat geldt ook voor de kerkelijke monumentenzorg.

Herman Wesselink (1978) is architectuurhistoricus. Hij doet onderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor protestant.nu schrijft hij over actuele zaken betreffende kerkgebouwen en religieus erfgoed.

(2 december 2009)


Reacties
Schrijf als eerste een reactie!
(Log in om te kunnen reageren)
Log in met uw gegevens
Uw emailadres
Uw wachtwoord
Nog geen account?
Klik dan hier om te registreren.