'Neutrale overheid kan monumentale kerken prima subsidiëren'

De laatste jaren laait de discussie over de scheiding van kerk en staat weer op. Onlangs werd aan de restauratie van de zeventiende-eeuwse Portugees-Israëlitische synagoge in Amsterdam een subsidie toegekend door het Rijk. Subsidieert de staat hiermee het belijden of praktiseren van een geloof?

Door Herman Wesselink

Veel belangrijke rijksmonumentale kerken met grote restauratie-achterstanden ontvingen enkele jaren geleden een zogenoemde kanjersubsidie van de toenmalige staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Rick van der Ploeg. Dat roept de vraag op: moet een seculiere overheid synagogen en kerken subsidiëren met gemeenschapsgeld?

De scheiding van kerk en staat kent inmiddels een lange geschiedenis. In 1795, bij aanvang van de Bataafse Republiek, ontstond de scheiding zoals we die nu kennen. In feite betekent die dat de kerk en de overheid zich niet (bestuurlijk) met elkaar dienen te bemoeien. De scheiding is niet in één grondwetsartikel vastgelegd, maar in verschillende, deels later tot stand gekomen (grond)wettelijke beginselen en bepalingen. Daaronder vallen het recht op gelijke behandelingen van personen en groepen en de vrijheid van godsdienst.

Hoe passen we de scheiding van kerk en staat in de eenentwintigste eeuw toe? Verscheidene voorbeelden tonen aan dat deze scheiding wel formeel bestaat, maar dat er in de praktijk ook een verwevenheid tussen beide instituties bestaat. Zo prijkt de tekst 'God zij met ons' nog steeds op de Nederlandse euromuntstukken. Ook kent de overheid subsidies toe voor onderhoud en restauratie van religieuze gebouwen. 

Monumentenwet
In feite is deze subsidieverstrekking verankerd in de Monumentenwet. Artikel 1e van deze wet luidt als volgt: 'Kerkelijke monumenten zijn onroerende monumenten welke eigendom zijn van een kerkgenootschap, een zelfstandig onderdeel daarvan, een lichaam waarin kerkgenootschappen zijn verenigd, of van een ander genootschap op geestelijke grondslag en welke uitsluitend of voor een overwegend deel worden gebruikt voor het gezamenlijk belijden van de godsdienst of levensovertuiging.'

Vervolgens luidt artikel 2, lid 2: 'Met betrekking tot een kerkelijk monument wordt geen beslissing genomen ingevolge deze wet dan na overleg met de eigenaar.' In artikel 34 staat vervolgens dat de minister subsidies kan verstrekken ten behoeve van onderhoud en/of restauratie van monumenten. Daaronder vallen ook tot monument aangewezen kerken, kloosters, synagogen en overige religieuze objecten.

Gefinancierd
Het overheidsgeld gaat uitsluitend naar het in stand houden van monumentale objecten die van groot cultuurhistorisch belang zijn. Het belijden van de godsdienst daarbinnen wordt door de geloofsgemeenschappen zelf gefinancierd. In feite wordt niet het geloof, maar de cultuurhistorie gefinancierd door de staat. We kunnen religieuze objecten niet wegdenken uit het monumentenregister, aangezien deze voor een belangrijk deel de wortels van onze beschaving weerspiegelen.

In het kader van de nieuwe Monumentenwet, waarin voortaan in plaats van een objectgerichte benadering sprake is van een gebiedsgerichte benadering, zullen ook religieuze monumenten meer vanuit hun omgeving worden benaderd. Dat wil zeggen dat als een kerk bijvoorbeeld deel uitmaakt van een belangrijk dorpsbeeld, er ook geld naar de kerk gaat om daardoor dit dorpsbeeld in stand te houden. Cultuurhistorie die mede gevormd wordt door religieuze objecten zal op deze manier beter in de toekomstige ruimtelijke planvorming worden ingepast.

Door deze nieuwe ontwikkeling is de scheiding van kerk en staat absoluut niet in het geding. Deze richt zich voornamelijk op levensbeschouwelijke neutraliteit van de overheid. Binnen het publieke domein kunnen beide instituties elkaar soms nodig hebben en versterken, mits de wederzijdse betrekkingen niet strijdig zijn met de wet.

Herman Wesselink (1978) is architectuurhistoricus. Hij doet onderzoek aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor protestant.nu schrijft hij over actuele zaken betreffende kerkgebouwen en religieus erfgoed.

(17 september 2010)

Reacties
Schrijf als eerste een reactie!
(Log in om te kunnen reageren)
Log in met uw gegevens
Uw emailadres
Uw wachtwoord
Nog geen account?
Klik dan hier om te registreren.