Vergane glorie in Rotterdam: kerken van Barend. J. Hooijkaas Jr.

Vele oudere Rotterdammers herinneren zich nog de laat-19e-eeuwse wijken met lange rijen, soms wat troosteloze arbeiderswoningen, vaak van matige kwaliteit. De oude woonbuurten van Rotterdam werden net als die van andere steden gedomineerd door kerktorens, vele torens, behorende bij protestantse en katholieke kerken.

Door Herman Wesselink

Wie Rotterdam vandaag nadert en de huidige skyline ziet, kan zich dat niet meer voorstellen. Ooit zei iemand dat nieuwe flats het karakteristieke beeld van kerktorens aan het zicht onttrokken, maar dat is feitelijk onjuist. De kerken zijn zelf verdwenen. In dit geval niet alleen door het bombardement in 1940, maar ook door de sloopwoede en stadsvernieuwing in oude wijken in de jaren zestig en zeventig.

Van de in totaal circa honderd kerken die in de afgelopen eeuw uit het Rotterdamse stadsbeeld verdwenen, waren vooral de Nederlandse Hervormde wijkkerken van omstreeks 1900, ontworpen door de bekende architect Barend J. Hooijkaas Jr. (1855-1943) opvallend.

Hij ontwierp naast een aantal profane gebouwen vijf opvallende kerken: de Noorderkerk (1892) in Het Oude Noorden, de Wilheminakerk (1897) in Feijenoord, de Nieuwe Kerk (1900) in Delfshaven, de Grote Kerk in Overschie (1901) en de Koninginnekerk (1907) in Crooswijk. De laatstgenoemde kerk gold niet alleen als zijn hoofdwerk, maar staat haast symbool voor het verdwijnen van de kerk uit het naoorlogse Rotterdam en de sloopwoede in dezelfde tijd. De kerk in Overschie bestaat nog steeds.

Neorenaissance
De vijf kerken die ik noemde zijn illustratief voor de ontwikkeling die architecten en kerkenbouwers eind 19e eeuw doormaakten. Hooijkaas ontwierp de Noorderkerk nog in een duidelijke neorenaissancestijl, onder invloed van de gereformeerde kerkbouw in Holland in de 17e eeuw.

Maar de Koninginnekerk leek uit een totaal andere koker getoverd te zijn. Dit gebouw met twee forse torens was het toonbeeld van vernieuwing binnen de protestantse kerkbouw omstreeks 1900 en toonde de invloed van vernieuwende architecten als Berlage en Kromhout. Voorzichtig kan van een invloed van de nieuwe kunst of art nouveau gesproken worden.

De Koninginnekerk was voor een protestantse kerk buitengewoon rijk geornamenteerd en had door de torens, roosvenster en portalen ongewone allure. Maar zodra men het gebouw binnenging, kwam de geest van de protestantse liturgie naar voren: ruim 1700 (!) zitplaatsen, deels op balkons, gericht op een monumentale kansel en orgel in een ruimte die was opgezet als een centraalbouw.

Concertzaal
De kerk overleefde de oorlog en bood toen zelfs onderdak aan mensen die huis en haard verloren hadden. Vanwege de goede akoestiek deed de kerk na de oorlog dienst als concertzaal, ter vervanging van de oude concertzaal De Doelen die bij het bombardement verloren ging. Dat bleef tot eind jaren zestig. Toen was inmiddels het kerkbezoek zodanig teruggelopen dat het besluit viel de kerk te sluiten.

Helaas genoten 19e en 20e-eeuwse gebouwen op dat moment nog geen monumentenbescherming. Zelfs een kort geding van de Johan Maasbach Wereldzending om de kerk over te nemen mocht toen niet baten. Dus ging de kerk begin 1972 tegen de grond. Hetzelfde lot trof vele andere Rotterdamse kerken in de naoorlogse tijd. De Koninginnekerk lijkt van al die verdwenen kerken het beste in het collectieve geheugen gegrift.

Eén ding is zeker: men kan discussiëren over het huidige Rotterdamse stadsbeeld. Er is veel hoogbouw voor teruggekomen. Toch is het besef om waardevol historisch erfgoed te sparen na decennia van sloopdrift ook tot de gemeente doorgedrongen. Een paar jaar geleden pleitte het de fractie van het CDA om de nog bestaande kerken in de stad niet meer te slopen. Een pleidooi dat ik in dit geval wil onderstrepen.

Herman Wesselink (1978) is architectuurhistoricus en promoveert aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Protestant.nu schrijft hij over actuele zaken betreffende religieus erfgoed.

(27 oktober 2011)

Reacties
Schrijf als eerste een reactie!
(Log in om te kunnen reageren)
Log in met uw gegevens
Uw emailadres
Uw wachtwoord
Nog geen account?
Klik dan hier om te registreren.