A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

RSS

Kohlbrugge, Hebe Charlotte

Gewijzigd op 29-08-2012 09:26 by host Gecategoriseerd als Markante protestanten
Afbeelding
Oost-Europadeskundige en theologe (Utrecht 8 april 1914)

‘U moet weggaan,’ zei Hebe Kohlbrugge vorig jaar resoluut tegen een verbouwereerde journaliste van NRC Handelsblad. Het uur dat de hoogbejaarde theologe voor het interview had uitgetrokken was immers verstreken. Foto nog niet gemaakt? Niets mee te maken! ‘Als niemand “tot hier en niet verder” zegt, dan zeg ik het.’ Het is Hebe Kohlbrugge ten voeten uit: zeer klein van stuk, niet minder eigenwijs, geen enkele autoriteit boven zich duldend. Haar in 2002 verschenen memoires gaf ze de titel Twee maal twee is vijf. Want een simpele rekensom was haar tegendraadse leven niet geweest.

Dat leven was begonnen in Utrecht, vier maanden voor het uitbreken van de eerste wereldoorlog. Ze was het jongste kind in een hervormd gezin met vijf meisjes, achterkleinkinderen van Hermann Friedrich Kohlbrugge, de vermaarde hervormde theoloog. Volgens Hebe’s schooljuf schiep dat verplichtingen. ‘Jij heet Kohlbrugge en je hebt je psalmversje niet geleerd!’ beet ze haar eens toe. Na de lagere school ging Hebe naar de hbs waarna ze wilde gaan studeren. ‘Maar ik had al zusjes die studeerden en mijn vader betaalde zich blauw.’ Dus volgde ze een eenjarige cursus verpleging en trok vervolgens de wereld in. ‘Eerst naar Noorwegen, waar ik in een aardig gezin kwam.’ Ze leerde er de kinderen Duits, de taal die ze thuis vloeiend had leren spreken omdat haar ouders zich in de oorlog van ’14-’18 over Duitse kinderen hadden ontfermd. Van Noorwegen trok Hebe naar Engeland waar ze au pair nurse werd bij een neef van Winston Churchill, de latere oorlogspremier. ‘Maar die naam zei me toen niets!’

In 1936 vestigde de inmiddels 22-jarige Kohlbrugge zich in Berlijn waar ze zich als student inschreef bij het Seminar für kirchlichen Frauendienst. ‘Ik had het idee dat ik naar Nederlands-Indië wilde en het leek me toen nuttig om meer van de bijbel en het christelijk geloof af te weten.’ Maar ze was ook nieuwsgierig wat er in Duitsland, drie jaar na Hitlers machtsovername, allemaal gaande was, vooral omdat Churchills neef het naziregime voortdurend had geprezen. ‘Nou, dat werd een enorme teleurstelling.’ Het rabiate antisemitisme vond Kohlbrugge weerzinwekkend. Ze sloot zich aan bij de Bekennende Kirche waarvan Martin Niemöller, predikant in de wijk waar het Seminar für kirchlichen Frauendienst was gevestigd, leidsman was. De prangende en beklemmende Berlijnse werkelijkheid van alledag doordrenkte Kohlbrugge’s studie. Hitler was de duivel, maar toch stonden heel veel Duitsers achter hem. Zonde of domheid? Ze ging te rade in de boeken van haar overgrootvader die zich diepgaand met het zondebegrip had beziggehouden, maar de scriptie die ze aan het vraagstuk wilde wijden liep op niets uit. ‘Is het zonde als je een leugentje vertelt? Als je tegen God rebelleert? De verschillen waren voor mij nog niet duidelijk.’

Na in 1938 Duitsland te zijn uitgezet, vanwege haar weigering de Hitlergroet te brengen (‘Ist guten Morgen kein schönen Gruss?’), zette Kohlbrugge haar studie voort in Basel. Ze ging er collegelopen bij Karl Barth, maar in Zwitserland was het Kohlbrugge evenmin gegeven lang te studeren. Op 1 september 1939, aan het einde van de zomervakantie die ze in Nederland doorbracht, brak de oorlog uit. Hebe kon niet meer naar Basel terug. Acht maanden later vielen de Duitsers ook Nederland binnen.

In het najaar van 1940 raakte Kohlbrugge betrokken bij de Lunterse kring die, geïnspireerd door de Bekennende Kirche, in pamfletten tot geestelijke weerbaarheid opriep. In de kring leerde Kohlbrugge onderwijzer en schrijver Henk van Randwijk kennen die haar in 1941 bij het verzetsblad Vrij Nederland betrok. Ook ging ze microfilms naar het neutrale Zwitserland smokkelen, bestemd voor de Nederlandse regering in Londen. Op een van haar reizen bezocht ze Barth, hem de vraag voorleggend die menig geëngageerde christen in bezet Nederland kwelde: mocht je wel in verzet komen? mocht je onder verhoor liegen? ‘Ja,’ luidde Barths stellige antwoord. ‘De gehoorzaamheid jegens de erkende wil van God heiligt elk middel.’

In april 1944 werd Kohlbrugge gearresteerd, aan het begin van een reis die haar in Londen had moeten brengen. Met haar accentloze Hoog-Duits slaagde ze erin de SD wijs te maken dat ze een Rijksduitse was, onderweg naar haar verloofde in Zwitserland. Met tien maanden gevangenisstraf, wegens het als ‘Rijksduitse’ ontlopen van haar tewerkstelling, leek ze er genadig van af te komen. Maar het voorkwam niet dat ze naar het gevreesde vrouwenkamp Ravensbrück werd getransporteerd waar ze de dood in de ogen keek. In januari 1945, nadat haar gevangenisstraf was verstreken, werd Kohlbrugge vrijgelaten en keerde ze na enige omzwervingen in Nederland terug.

Twee jaar later, in 1947, stak ze de oostgrens opnieuw over, in dienst van de hervormde Raad voor Kerk en Overheid. ‘Het was de bedoeling,’ verwoordde ze haar opdracht naderhand, ‘dat Duitsers en Nederlanders weer de weg naar elkaar zouden vinden.’ Kohlbrugge begon haar verzoeningswerk in Westfalen, maar trok in de jaren die volgden steeds verder oostwaarts. Ze bezocht ook het door de Sovjets bezette oostelijke deel van Duitsland en maakte uiteindelijk geheel Oost-Europa tot haar werkterrein, strijdend tegen het communisme zoals ze zich voor 1945 tegen het nationaal-socialisme had verzet. ‘Het communisme, of het reële socialisme, had idealen die boven het nazisme uitstegen. Maar in de uitwerking waren ze praktisch hetzelfde.’ Met dit standpunt streek ze fellow-travelling Nederland tegen de haren in en werd ze in verscheidene Oostbloklanden tot persona non grata verklaard, ook vanwege haar actieve steun aan dissidenten. Maar de val van de Muur in 1989 deed het tij definitief keren waarna Hebe Kohlbrugge diverse lauweringen ten deel vielen, onder meer door de Karelsuniversiteit in Praag die haar een eredoctoraat toekende.

Op haar lauweren rusten deed ze niet. In 2001 bezorgde ze De islam aan de deur, een bundel essays van haar twee jaar eerder overleden zuster Hanna, voormalig hoogleraar Perzische taal- en letterkunde. Dat de islam en het samenhangende integratiedebat haar intensieve aandacht hadden bleek ook in augustus 2009. Kolhlbrugge nam toen het initiatief tot een brief, ondertekend door meer dan tachtig PKN-prominenten, waarin – anticiperend op een nota van de synode – werd gepleit voor een dialoog met de islam, zónder de onderlinge verschillen te verdoezelen of afbreuk te doen aan de ‘eigenheid’ van het christendom. Want ideologische verschillen moet je altijd en immer duidelijk maken, om – als het er op aankomt – te kunnen zeggen: tot hier, en niet verder.

Auteur: Peter Bak, voor Protestant.nl, 31 mei 2010

Verder lezen: Hebe Kohlbrugge, Twee maal twee is vijf. Getuige in Oost en West (Kampen 2002)

Informatie op internet: EO ; Nederlands Dagblad ; Ecclesia ; Trouw

Thank you for evaluating SQLViewPro. If after your evaluation you wish to support great DotNetNuke software, please visit the store to purchase a membership. Use discount code 'TRIAL' at checkout for 10% off!